Bordrodan Hazine'ye, Hazine'den Faize
Vergiler Nereye Gidiyor?
Ücretli çalışanların bütçeye katkısı ve faiz giderlerinin artan yükü
Her ay maaşımız yatmadan önce gelir vergisi kesiliyor. Maaş hesabımıza geçen para, aslında kazandığımız ücretin tamamı değil; vergi kesildikten sonra kalan kısmı oluyor. Bununla da bitmiyor. Markete gittiğimizde KDV ödüyoruz. Akaryakıt aldığımızda ÖTV ödüyoruz. Elektrik, doğalgaz, internet, telefon ve satın aldığımız birçok mal ve hizmetin içinde yine vergi bulunuyor.
Kısacası ücretli çalışanlar, devlet bütçesinin en düzenli finansman kaynaklarından birini oluşturuyor. Çünkü gelir vergileri stopaj yoluyla daha maaş hesaba yatmadan tahsil ediliyor. Vergiyi eksik ödeme, erteleme veya kayıt dışına çıkma imkânı da oldukça sınırlı.
Peki, ücretlilerden toplanan bu vergiler nereye harcanıyor?
Çoğumuzun ilk aklına eğitim gelir. Sonra sağlık, güvenlik, adalet, ulaşım, sosyal yardımlar ve altyapı yatırımları...
Elbette vergiler bu alanlarda da kullanılıyor. Ancak son yıllarda bütçede giderek büyüyen başka bir harcama kalemi daha var: Faiz giderleri.
Bu, günde ortalama yaklaşık 8,4 milyar TL faiz ödemesi anlamına geliyor.
Bu ne demek?
Basitçe ifade etmek gerekirse, devletin topladığı her 100 liralık verginin yaklaşık 24 lirası kamu hizmetlerine değil, kamu borçlarının faiz ödemelerine ayrılmış durumda.
Ancak şu tespit tamamen doğrudur: Vergi gelirlerinin yaklaşık dörtte birine ulaşan faiz giderleri, bütçedeki kaynakların önemli bir bölümünün kamu hizmetleri yerine borçlanmanın maliyetini karşılamak için kullanıldığını göstermektedir.
Ücretli çalışanın beklentisi ve gerçek
Ücretli çalışan vergisini zamanında ve eksiksiz öder. Karşılığında ise ödediği vergilerin daha iyi okullar, daha güçlü sağlık sistemi, daha güvenli şehirler, daha kaliteli ulaşım altyapısı ve daha etkin kamu hizmetleri olarak geri dönmesini bekler.
Fakat bütçede faiz harcamalarının hızla büyümesi, bu beklentinin gerçekleşmesini zorlaştırmaktadır. Çünkü bütçedeki kaynaklar sınırsız değildir. Faiz ödemelerine ayrılan her ilave kaynak, başka bir alana ayrılabilecek kaynağın azalması anlamına gelir.
💡 Ekonomide buna "fırsat maliyeti" denir.
Örneğin bütçeden faize ayrılan ilave yüz milyarlarca lira; yeni okul, hastane, kreş, öğrenci yurdu, demiryolu, deprem dönüşümü veya sosyal destek programları için kullanılamamaktadır. Devlet aynı anda hem faiz yükünü karşılamak hem de tüm kamu hizmetlerini aynı hızla artırmak zorunda kaldığında, bütçe üzerindeki baskı kaçınılmaz olarak büyümektedir.
Peki faiz giderleri neden bu kadar arttı?
Devlet borçlandığında, aldığı borcun faizini ödemek zorundadır. Bu bütün ülkeler için geçerli olan hukuki ve mali bir yükümlülüktür. Ancak bu faizin oranını belirleyen birçok unsur vardır. Kamu borç stokunun büyüklüğü, ülke risk primi, küresel finansal koşullar, para politikası ve enflasyon bunların başlıcalarıdır.
Türkiye'de son yıllarda yaşanan yüksek enflasyon, Hazine'nin borçlanma maliyetini önemli ölçüde artırmıştır. Enflasyon yükseldikçe yatırımcılar paralarının değer kaybını telafi edecek daha yüksek faiz talep etmektedir. Hazine de borçlanabilmek için bu faizleri ödemek zorunda kalmaktadır. Bunun sonucunda ise bütçedeki faiz giderleri büyümektedir.
Dolayısıyla bugün ödenen faizler yalnızca bugünün maliyeti değildir. Büyük ölçüde geçmiş yıllarda oluşan makroekonomik dengesizliklerin ve yüksek enflasyonun bütçeye yansıyan sonucudur. Başka bir ifadeyle, geçmişte alınan ekonomik kararların maliyeti bugün bütçe üzerinden bütün topluma dağılmaktadır.
Bu maliyet neden özellikle ücretlileri etkiliyor?
Bu maliyet toplumun her kesimini etkilese de, ücretliler açısından ayrı bir önem taşımaktadır. Çünkü vergisini en düzenli ödeyen kesim büyük ölçüde ücretli çalışanlardır. Maaşından vergisi otomatik kesilen bir çalışanın, bütçede oluşan bu ek yükten kaçınma imkânı bulunmamaktadır. Bu nedenle faiz giderlerindeki artışın finansmanı da önemli ölçüde vergi mükellefleri, özellikle de ücretliler tarafından karşılanmaktadır.
Sonuç
Sonuç olarak mesele yalnızca "faizler yüksek" meselesi değildir. Asıl mesele, ücretlilerin ödediği vergilerin giderek daha büyük bir bölümünün eğitim, sağlık, yatırım veya sosyal hizmetler yerine kamu borçlarının faiz maliyetini finanse etmek zorunda kalmasıdır. Bu durum, kamu maliyesi açısından sürdürülebilirliği dikkatle izlenmesi gereken bir gelişmedir.
Ücretlilerin beklentisi daha fazla vergi ödemek değil, ödedikleri vergilerin daha büyük bir kısmının doğrudan kamu hizmetlerine dönüşmesidir. Bunun yolu ise düşük enflasyonun sağlandığı, kamu borçlanma maliyetlerinin gerilediği ve bütçe kaynaklarının faiz yerine üretken yatırımlara yönlendirilebildiği bir ekonomik yapıdan geçmektedir.
Böyle bir yapıda kazanan yalnızca kamu maliyesi değil; ödediği verginin karşılığını daha güçlü kamu hizmetleri olarak gören bütün vatandaşlar olacaktır.